Weerarradii 11-kii Sebtembar 2001 waxay ahaayeen dhacdo si qoto dheer u beddeshay siyaasadda Mareykanka, amniga caalamka iyo sida bulshada Mareykanku u fahanto khataraha ka imanaya Bariga Dhexe.
Weerarradaas oo ay Al-Qaacida ku qaaday New York iyo Washington waxaa ku dhintay ku dhawaad 3,000 qof. Wixii ka dambeeyay, Mareykanku wuxuu galay marxalad cusub oo loogu magac daray “Dagaalka Argagixisada”, waxaana amniga iyo la-dagaallanka kooxaha hubeysan laga dhigay tiir muhiim u ah siyaasadda arrimaha dibadda ee Washington.
Isbeddelkaas ayaa saameyn weyn ku yeeshay Bariga Dhexe, gaar ahaan xiriirka Mareykanka, Israel iyo Falastiiniyiinta.
11 September iyo luuqadda cusub ee “Dagaalka Argagixisada”
Ka hor 11.9.2001, khilaafka Israel iyo Falastiin wuxuu inta badan Mareykanka uga dhex muuqday muran siyaasadeed iyo dhuleed oo soo jiitamayay tobannaan sano.
Laakiin kadib weerarradii 2001, ereyada “argagixiso”, “amniga qaranka”, “is-difaac” iyo “dagaalka argagixisada” waxay noqdeen qayb aad u weyn oo ka mid ah doodda siyaasadda Mareykanka.
Israel waxay iyaduna ku jirtay dagaal iyo iska horimaadyo ay kula jirat kooxaha Falastiiniyiinta. Sidaas darteed, waxaa soo xoogaystay isku xirnaanta siyaasadeed ee u dhexeysa waxa Washington ugu yeertay dagaalka caalamiga ah ee argagixisada iyo waxa Israel ku tilmaantay dagaal ay kula jirto kooxaha hubeysan ee Falastiiniyiinta.
Tani waxay siisay Israel jawi siyaasadeed oo aad ugu habboon inay xoogga saarto arrimaha amniga iyo argagixisada marka ay Mareykanka uga warramayso khilaafka Falastiin.
Taageerada Mareykanka ee Israel oo kor u kacday
Codbixinnadii la sameeyay maalmo kadib 11.9.2001 ayaa muujiyay isbeddel muuqda oo ku yimid dareenka shacabka Mareykanka.
Gallup waxay sheegtay in 14–15 Sebtembar 2001, maalmo yar kadib weerarrada, 55% dadka Mareykanka ah ay sheegeen inay u janjeeraan Israel, halka 7% ay u janjeereen Falastiiniyiinta. Taasi waxay ahayd mid ka mid ah heerarkii ugu sarreeyay ee Israel lagu taageeray marka la eego cabbirkaas.
Sidoo kale, sahan la sameeyay 14–18 Sebtembar 2001 ayaa muujiyay in 92% dadka la wareystay ay taageereen iskaashi buuxa oo u dhexeeya Mareykanka iyo Israel oo ku saabsan la-dagaallanka argagixisada.
Tirooyinkaas waxay muujinayaan sida jawiga siyaasadeed ee 11.9.2001 uu u abuuray taageero xooggan oo loo muujiyo Israel.
Laakiin waxaa muhiim ah in la fahmo in 11 sep uusan abuurin taageerada Mareykanka ee Israel.
Taageeradaas waxay jirtay tobannaan sano ka hor weerarrada. Gallup waxay xustay in Mareykanku muddo dheer Israel uga janjeerayay Falastiiniyiinta, xitaa kahor 2001.
Sidaas darteed, 9/11 waxaa si sax ah loogu tilmaami karaa xilli sii xoojiyay xiriirka u dhexeeyay siyaasadda amniga Mareykanka iyo mowqifka Israel, balse ma ahayn bilowga xiriirkaas.
Maxay tani uga dhigan tahay Falastiin?
Markii argagixisadu noqotay arrinta ugu weyn ee siyaasadda Mareykanka, waxaa isbeddelay qaabka loo fahmayo rabshadaha ka socda Bariga Dhexe.
Gallup waxay muujisay in 2002, markii rabshaduhu sii xoogeysanayeen, 70% dadka Mareykanka ah ay falalka rabshadaha Falastiiniyiinta ku tilmaameen argagixiso, halka 53% ay falalka Israel ku tilmaameen falal dagaal oo sharci ah, halkii ay argagixiso ka ahaan lahaayeen.
Tani waxay muujinaysaa farqiga weyn ee ka dhex jiray sida shacabka Mareykanku u fasireen rabshadaha labada dhinac.
Doodda Israel waxay ahayd in kooxaha hubeysan ee Falastiiniyiinta ay khatar ku yihiin amniga Israel, sida kooxaha argagixisada ay khatar ugu ahaayeen Mareykanka.
Marka labada arrimood lagu dhex daro hal qaab-dhismeed oo ah “dagaalka argagixisada”, Israel waxay heshay dood siyaasadeed oo aad u xooggan oo ay ku sharxi karto hawlgalladeeda milatari iyo tallaabooyinkeeda amni.
Laakiin dunidu sidaas uma wada arag
Inkasta oo Mareykanka gudihiisa taageerada Israel ay korodhay, haddana dalal badan iyo hoggaamiyeyaal caalami ah waxay si ka duwan u fasireen xidhiirka ka dhexeeya siyaasadda Mareykanka, Israel iyo khilaafka Falastiin.
Sahan ay Pew Research Center samaysay dabayaaqadii 2001 ayaa muujiyay in hoggaamiyeyaal badan oo caalami ah ay rumeysnaayeen in Mareykanku aad u taageero Israel. Waxaa kale oo jiray aragti xooggan oo ahayd in haddii Washington ku cadaadiso Israel inay taageerto dhismaha dowlad Falastiini ah, ay taasi yareyn karto sababaha keena argagixisada. 67% hoggaamiyeyaasha Mareykanka ee sahankaas ayaa qabay aragtidaas, halka 74% hoggaamiyeyaasha dalalka kale ay sidaas aaminsanaayeen.
Arrintani waxay muujinaysaa in xitaa xilliga ugu horreeyay ee 11 sep, dhammaan siyaasiyiinta iyo dadka Mareykanka aysan isku raacsanayn in khilaafka Israel iyo Falastiin lagu xallin karo oo keliya hab amni iyo ciidan.
11.9.2001 ma tirtirin sababihii hore ee khilaafka
Waxaa kale oo muhiim ah in aan la fududeysan taariikhda khilaafka.
Khilaafka Israel iyo Falastiin wuxuu lahaa taariikh dheer oo ka horreysay 11.9.2001: dhul, qax, xuduudaha, Qudus, degsiimooyinka, amniga Israel, madax-bannaanida Falastiin iyo arrimo kale.
Sidaas darteed, in la yiraahdo “11sep ayaa Israel siisay sabab ay ugu dagaallanto Falastiin” waxay noqon lahayd sawir aan dhammeystirnayn.
Waxa dhacay kadib 11.9.2001 wuxuu ahaa in luuqadda amniga iyo argagixisadu ay noqotay mid aad u awood badan, taas oo saamayn ku yeelatay sida siyaasadda Mareykanka loogu sharxo khilaafka Bariga Dhexe.
Isbeddelka aragtida Mareykanka maanta
Muddo dheer Israel waxay ku lahayd taageero xooggan shacabka Mareykanka. Laakiin aragtidaas waxay sanadihii dambe bilowday inay isbeddesho.
Gallup waxay sheegtay in 2026, markii ugu horreysay cabbirkan taariikhdiisa, 41% dadka Mareykanka ah ay sheegeen inay si badan ugu damqadaan Falastiiniyiinta, halka 36% ay Israel u janjeereen.
Tani waxay muujinaysaa in saameyntii siyaasadeed ee ka dhalatay 11.9.2001 aysan ahayn mid aan isbeddeli karin.
Jiilal cusub oo Mareykan ah ayaa khilaafka Bariga Dhexe ku eegaya dhacdooyin cusub, sawirro iyo muuqaallo ka imanaya Gaza, doodaha xuquuqda aadanaha iyo su’aalo ku saabsan siyaasadda Mareykanka ee Israel.
Ugu dambeyntii
11.9.2001 waxay si weyn u beddeshay siyaasadda Mareykanka iyo sida shacabka Mareykanku u fahmaan argagixisada, amniga iyo dagaallada Bariga Dhexe.
Israel waxay ka faa’iidaysatay jawigaas cusub iyadoo khilaafka ay kala dhexeeyay kooxaha Falastiiniyiinta ku dhex xirtay luuqadda ballaaran ee “dagaalka argagixisada.” Taasi waxay siisay Israel fursad siyaasadeed oo weyn, gaar ahaan xilli shacabka Mareykanku ay ku jireen cabsi iyo naxdin ka dhalatay weerarradii 11.9.2001.
Hase yeeshee, 11sep ma ahayn sababta taageerada Mareykanka ee Israel, mana ahayn bilowga khilaafka Israel iyo Falastiin. Waxa uu ahaa dhacdo beddeshay jawigii siyaasadeed, amni iyo fikir ee Mareykanka, taas oo Israel u fududeysay inay khilaafkeeda amni ku sharaxdo ereyo Mareykanku si gaar ah u fahmayay xilligaas.
Su’aasha ugu weyn ee maanta taagan ayaa ah: haddii 11.9.2001 ay beddeshay sida Mareykanku u arkayay Bariga Dhexe, dagaalladii iyo dhacdooyinkii Gaza ee sannadihii dambe ma beddeleen aragtida jiilka cusub ee Mareykanka? Calaamadaha ka muuqda codbixinnada cusub waxay muujinayaan in jawaabtu ay noqon karto haa.
