Muqdisho – Tallaabadii ay maanta xildhibaannada Golaha Shacabku ku laaleen digreeto uu soo saaray Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya, Xamse Cabdi Barre, ayaa daaha ka qaaday khilaaf siyaasadeed oo maalmihii la soo dhaafay si hoose u socday, balse hadda u muuqda mid si rasmi ah uga dhex qarxay Golaha Shacabka iyo Xukuumadda Federaalka Soomaaliya.
Khilaafkan ayaa soo shaac baxay kadib markii Ra’iisul Wasaaruhu hadal uu jeediyay ku tilmaamay Guddoomiyaha Golaha Shacabka inuu yahay “nin iska hadlay”, hadal si weyn looga falceliyay gudaha baarlamaanka. Jawaabta ugu culusna waxay timid maanta, markii xildhibaannadu ay cod ku diideen digreeto xukuumaddu ku dooneysay in dib loogu habeeyo nidaamka shaqaalaha rayidka ah iyo habka loo magacaabayo agaasimayaasha guud ee wasaaradaha.
Xildhibaanno dhowr ah ayaa doodda ku tilmaamay arrin ka baxsan awoodaha xukuumadda, halka xildhibaan Daahir Amiin Jeesow uu si toos ah u weeraray hadalka Ra’iisul Wasaaraha, isaga oo sheegay in hadalkaasi yahay “mid iska hadal ah oo aan sharci ku dhisneyn”.
Digreeto la diiday mise awood la tijaabiyay?
Falanqeeyayaasha siyaasadda qaarkood waxay qabaan in waxa maanta dhacay aysan ahayn oo keliya diidmo ku saabsan digreetada lafteeda, balse ay ahayd tijaabo lagu cabbirayay cidda gacanta ku haysa awoodda siyaasadeed ee dowladda.
Muddooyinkii dambe waxaa jiray dareen sii kordhayay oo muujinayay in xiriirka u dhexeeya Guddoomiyaha Golaha Shacabka iyo Ra’iisul Wasaaraha aanu ahayn mid deggan. Tallaabada maanta la qaadayna waxay muujisay in Guddoomiyuhu wali saameyn muuqata ku leeyahay xildhibaannada Golaha.
Siyaasad ahaan, marka baarlamaanku si cad u laalo go’aan ka soo baxay xukuumadda, waxaa loo fasiran karaa in Golaha Shacabku doonayo inuu dib u muujiyo awooddiisa dastuuriga ah ee kormeerka iyo isla xisaabtanka.
Doodda sharciyadda hay’adaha
Khilaafkan ayaa ku soo aadaya xilli ay dalka ka taagan tahay dood ku saabsan sharciyadda iyo muddo-xileedyada hay’adaha dowladda. Soomaaliya waa nidaam baarlamaani ah oo awoodaha dowladda ay wadaagaan hay’adaha fulinta iyo sharci-dejinta.
Qaar ka mid ah siyaasiyiinta mucaaradka iyo falanqeeyayaasha ayaa qaba in muddo-xileedyada hay’adaha qaar ay muran galeen, halka dhinacyada taageersan dowladda ay ku doodaan in hay’aduhu ku shaqeynayaan hannaan sharciyeed iyo go’aanno hore loo ansixiyay. Sidaas darteed, arrinta sharciyadda hay’adaha wali waa mawduuc siyaasadeed oo si weyn loogu kala aragti duwan yahay.
Sababtaas awgeed, khilaaf kasta oo siyaasadeed oo hadda soo baxa wuxuu si toos ah ugu xirmayaa doodda ku saabsan cidda leh awoodda sharci iyo tan siyaasadeed.
Guddoomiyaha Golaha Shacabka iyo doodaha ku saabsan xilalka
Waxaa sidoo kale jira hadallo siyaasadeed oo la xiriira xaaladda Guddoomiyaha Golaha Shacabka, kuwaas oo qaarkood sheegayaan inuu weli hayo xil xukuumadeed. Arrimahan ayaa marar badan lagu soo qaaday doodaha siyaasadda, hase yeeshee waxay u baahan yihiin caddeymo iyo go’aanno rasmi ah oo hay’adaha ay khuseyso ka soo baxa si loogu aqoonsado xaqiiqo sharciyeed.
Si kastaba ha ahaatee, doodahaas ayaa hadda noqday qayb ka mid ah hubka siyaasadeed ee dhinacyadu isu adeegsanayaan.
Madaxweynaha oo wajahaya imtixaan siyaasadeed
Indhaha siyaasadda ayaa hadda ku sii jeeda Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.
Madaxweynaha ayaa ah shakhsiga ugu awoodda badan nidaamka siyaasadeed ee dalka, waxaana laga filayaa inuu door ku yeesho dejinta xiisadda. Haddii uu ku guuleysto inuu labada dhinac isu keeno, waxaa suuragal ah in muranka hadda jira lagu xalliyo wadahadal siyaasadeed.
Haddii se khilaafku sii socdo, waxaa laga yaabaa in la arko:
- Isbahaysiyo siyaasadeed oo cusub.
- Mooshinno iyo loollan ka dhex bilowda baarlamaanka.
- Hakad ku yimaada qaar ka mid ah qorshayaasha xukuumadda.
- Kala qaybsanaan sii xoogeysata oo ka dhex dhalata hay’adaha dowladda.
Halkee ayuu ku dambeyn karaa khilaafkan?
Waxaa muuqata in waxa maanta dhacay ay yihiin bilowga wejigii ugu horreeyay ee loollan siyaasadeed oo weyn. Haddii labada dhinac ay sii wadaan hadallada kulul iyo tallaabooyinka is diiddan, khilaafku wuxuu isu beddeli karaa mid saameyn ku yeesha shaqada maalinlaha ah ee dowladda.
Dhanka kale, haddii madaxtooyadu dhex gasho oo la helo wada hadal, waxaa suurtagal ah in muranka lagu soo afjaro is-afgarad siyaasadeed.
Waxaase shaki ku jirin in tallaabadii maanta ay dirtay farriin cad: Golaha Shacabku wuxuu muujiyay inuu diyaar u yahay inuu si toos ah uga hortago go’aannada xukuumadda marka uu u arko inay ka hor imanayaan aragtidiisa ama danihiisa siyaasadeed. Taasina waxay ka dhigeysaa khilaafkan mid ka mid ah murannada siyaasadeed ee ugu muhiimsan ee Soomaaliya wajahdo xilligan.
