Xiriirka Turkiga iyo Soomaaliya wuxuu si weyn u xoogeystay kaddib burburkii dowladdii dhexe, waxaana Ankara markii hore Soomaaliya ugu soo bandhigtay inay tahay dal u yimid garab, gargaar bini’aadannimo iyo dib u dhis. Balse marka si qoto dheer loo eego marxaladihii kala duwanaa ee Soomaaliya soo martay, waxaa muuqata in xiriirka labada dal uu ka weyn yahay gargaar bani’aadannimo oo keliya, isla markaana uu ku dhex jiro dano siyaasadeed, dhaqaale, amni iyo istiraatiiji ah.
Soomaaliya markii ay dowladnimadii dhexe burburtay 1991, waxaa muddo dheer si gaar ah loogu tiirsanaa hay’adaha caalamiga ah, gaar ahaan Qaramada Midoobay, iyadoo dalka loo maray qorshayaal kala duwan oo lagu doonayay in dib loogu dhiso dowlad shaqeyn karta.
1991 ilaa 1999, hoggaamiye kooxeed iyo gargaar bani’aadannimo
Tobankii sano ee ugu horreeyay burburka Soomaaliya, dalka wuxuu ku jiray xaalad aad u adag. Ma jirin dowlad dhexe oo awood leh, waxaana dalka qeybo badan ka talinayay hoggaamiye kooxeedyo.
Beesha caalamka waxay inta badan xoogga saartay gargaar bani’aadannimo, nabadeyn iyo isku dayo lagu soo celinayo dowladnimada, balse dadaalladii xilligaas ma aysan dhalin dowlad Soomaaliyeed oo si buuxda uga shaqeysa dalka.
2000 ilaa 2009, dowlad KMG ah iyo qorshe cusub
Sanadkii 2000 waxaa Soomaaliya laga dhisay Dowladdii KMG ahayd, taas oo noqotay tallaabo kale oo lagu doonayay in dalka looga gudbiyo marxaladdii burburka.
Intii u dhexeysay 2000 iyo 2009 waxaa soo maray dowlado KMG ah iyo dadaallo badan oo lagu dhisayo hay’adaha dowladda. Ugu dambeyn, shirarkii siyaasadeed ee Djibouti ayaa horseeday in Soomaaliya loo sameeyo hannaan cusub, iyadoo Sheekh Shariif Sheekh Axmed loo doortay madaxweyne sanadkii 2009.
Halkaas ayay dooddu ka bilaabaneysaa.
Waxaa jiray laba aragtiyood oo waaweyn oo ku saabsan sida Soomaaliya looga saari karo xaaladda burburka.
Labadii qorshe ee Soomaaliya hortaalay
Aragtida koowaad waxay ahayd in Soomaaliya loo daayo nidaam ay dowladaha daneynaya dalka iyo gobolka ay ka sameystaan saameyn, maamullo hoose iyo qaabab maamul oo kala duwan, iyadoo xoogga la saarayo awood qeybsiga iyo maamul goboleedyada.
Aragtida labaad waxay ahayd in Soomaaliya laga caawiyo dhismaha dowlad qaran oo la aqoonsan yahay, leh hay’ado shaqeynaya, ciidamo qaran, dhaqaale iyo awood ay si tartiib ah ugu istaagto cagaheeda.
Labadaas aragti waxay muddo dheer ku dhex jireen siyaasadda Soomaaliya, waxaana markii dambe xoog yeeshay aragtida ah in Soomaaliya loo dhiso dowlad federaal ah oo caalamku aqoonsan yahay.
Turkiga iyo Soomaaliya, markii gargaarku isu beddelay istiraatiijiyad
Turkiga wuxuu Soomaaliya si weyn uga dhex muuqday sanadihii ugu adkaa ee abaarta iyo macluusha, gaar ahaan 2011, markii Madaxweyne Recep Tayyip Erdogan uu Muqdisho booqday.
Booqashadaas waxay noqotay mid si weyn u beddeshay xiriirka labada dal.
Turkiga wuxuu bilaabay inuu Muqdisho ka sameysto joogitaan muuqda, isagoo ka shaqeeyay mashaariic dhinacyada caafimaadka, waxbarashada, kaabayaasha dhaqaalaha, amniga iyo ganacsiga.
Laakiin Ankara ma aysan ku ekaan gargaar.
Waxay si tartiib ah u dhisatay xiriir siyaasadeed iyo dhaqaale oo ballaaran, iyadoo Soomaaliya u aragtay meel istiraatiiji ah oo ku taalla Geeska Afrika iyo marinno muhiim u ah Badweynta Hindiya.
Turkigu wuxuu fahmay in qofka Soomaaliya ka sameysta saameyn muddo dheer ah uusan ku koobnaan karin lacag iyo gargaar oo keliya, balse uu u baahan yahay inuu yeesho xiriir siyaasadeed, dhaqaale, amni iyo bulsho.
Maxay tahay sababta Turkigu Soomaaliya ugu baahan yahay?
Soomaaliya waxay leedahay xeebta ugu dheer qaaradda Afrika, waxay ku taallaa meel istiraatiiji ah oo isku xirta Badweynta Hindiya, Gacanka Cadmeed iyo marinno muhiim u ah ganacsiga caalamka.
Waxaa intaas dheer kheyraad dabiici ah oo weli aan si buuxda loo sahamin, gaar ahaan shidaal iyo gaas, iyo suuq ay ku nool yihiin in ka badan toban milyan oo qof.
Sidaas darteed, Soomaaliya waxay Turkiga u tahay dal gargaar u baahan, laakiin sidoo kale waa dal leh fursado waaweyn oo dhaqaale iyo istiraatiiji ah.
Turkiga oo aan ka hor imaan reer Galbeedka
Mid ka mid ah xeeladaha Ankara ayaa ah inaysan si toos ah ula tartamin Mareykanka iyo dalalka Yurub marka ay timaaddo Soomaaliya.
Taas beddelkeeda, Turkigu wuxuu isku dayay inuu noqdo waddanka u fududeeya xiriirka u dhexeeya Soomaaliya iyo maal-gashadayaasha waaweyn ee reer Galbeedka.
Arrintan ayaa si gaar ah muhiim ugu noqotay dhinaca shidaalka iyo kheyraadka dabiiciga ah.
Turkigu wuxuu Soomaaliya la saxiixday heshiisyo waaweyn oo dhinaca shidaalka ah, halka shirkado iyo dowlado reer Galbeed ah ay iyaguna daneynayaan kheyraadka Soomaaliya.
Haddii xogaha hoose ee suuqa lagu dhex wareegayo ay sax noqdaan, waxaa jira dhaqdhaqaaqyo la xiriira maalgelinta iyo kharashaadka sahaminta shidaalka oo u baahan in si gaar ah loo baaro. Si kastaba, go’aannada kama dambaysta ah ee ku saabsan waqtiga iyo qaabka shidaalka Soomaaliya loo soo saarayo waxaa saameyn weyn ku yeelan kara danaha iyo siyaasadaha quwadaha waaweyn ee reer Galbeedka.
Maxaa ka dhexeeya Erdogan iyo siyaasadda Muqdisho?
Xiriirka Turkiga iyo siyaasadda gudaha Soomaaliya ayaa sidoo kale noqday arrin si weyn loo hadal hayo.
Madaxweyne Erdogan wuxuu muddo dheer dhisay shabakad xiriirro siyaasadeed, ganacsi iyo bulsho oo ku fidsan Soomaaliya.
Dhanka kale, siyaasadda Soomaaliya waxaa ka jira kooxo ganacsato ah iyo siyaasiyiin isku xiran, kuwaas oo door weyn ku leh go’aannada dalka.
Waxaa la isku dayi karaa in la fahmo xiriirka Turkiga iyo Soomaaliya iyadoo laga eegayo saddex dhinac, dowladda, ganacsiga iyo amniga.
Turkigu wuxuu doonayaa dowlad dhexe oo uu la shaqeyn karo, ganacsato uu heshiisyo la geli karo iyo hay’ado amni oo uu tababar iyo taageero siin karo.
Taasi waxay ka dhigeysaa Ankara mid aan kaliya ku shaqeyn gargaar, balse si joogto ah ula socda jihada siyaasadda Soomaaliya.
Xisbiga Madaxweyne Xasan Sheekh iyo ganacsatada
Siyaasadda gudaha Soomaaliya waxaa muddooyinkii dambe si weyn u saameeyay xiriirka u dhexeeya siyaasadda iyo ganacsiga.
Waxaa jira dood ku saabsan in kooxo ganacsi oo cusub ay si gaar ah ugu soo dhowaadeen siyaasadda dowladda, halka qaar ka mid ah ganacsatadii dhaqanka siyaasadda Soomaaliya ku xoogga lahaa ay hoos uga riixmeen saaxadda.
Dooddan waxay muhiim u tahay fahamka qaabka ay dowladuhu u dhismaan iyo cidda dhaqaale ahaan taageerta.
Haddii dowladdu yeelato ganacsato iyo shirkado si dhow ula shaqeeya, xiriirkaas wuxuu noqon karaa awood dhaqaale oo dowladdu ku tiirsanaato. Haddii aan la helin isla xisaabtan iyo hay’ado adag, wuxuu sidoo kale dhalin karaa su’aalo ku saabsan isku dhaca danaha gaarka ah iyo kuwa qaranka.
Shidaalka Soomaaliya, meesha ay quwaduhu ku kulmayaan
Arrinta shidaalka ayaa noqon karta qodobka ugu weyn ee mustaqbalka Soomaaliya.
Turkigu wuxuu horey u muujiyay inuu doonayo inuu door weyn ku yeesho sahaminta iyo soo saarista shidaalka Soomaaliya.
Laakiin Turkigu kaligiis ma laha awood dhaqaale oo uu ku fuliyo dhammaan howlaha waaweyn ee warshadaha shidaalka.
Sidaas darteed, waxaa muhiim ah in la fahmo xiriirka u dhexeeya Ankara, shirkadaha caalamiga ah iyo maalgeliyayaasha reer Galbeedka.
Mareykanka iyo Ingiriiska ayaa ka mid ah quwadaha sida weyn u daneynaya istiraatiijiyadda Geeska Afrika, amniga Badweynta Hindiya iyo mustaqbalka kheyraadka Soomaaliya.
Taasi waxay ka dhigan tahay in shidaalka Soomaaliya uusan ahayn arrin dhaqaale oo keliya. Waa arrin siyaasadeed, amni iyo istiraatiiji ah.
Doorashada Soomaaliya, imtixaanka ugu weyn
Hadda Soomaaliya waxay wajahaysaa imtixaan kale oo weyn.
Doorashada la sugayo ayaa noqon karta mid go’aamisa haddii Soomaaliya loo arko dowlad gaartay heer ay si joogto ah u maamusho masiirkeeda, ama haddii mar kale loo arko dal weli u baahan hannaan gaar ah oo caalami ah.
Haddii doorashada ay ku guuldareysato inay muujiso awoodda hay’adaha dowladda, heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay iyo hannaan lagu kala wareego awoodda, waxaa soo bixi kara su’aal culus oo ah waxa xiga.
Soomaaliya ma sii wadan doontaa nidaamka hadda jira?
Ma loo baahan doonaa hannaan cusub?
Mise waxaa dib loo soo nooleyn doonaa fikrado la mid ah dowladihii KMG ahaa ee Soomaaliya soo martay?
Turkiga wuxuu sugayaa jawaabta Soomaaliya
Turkigu wuxuu 15 sano ku dhowaad ku bixiyay dhismaha xiriir aan ku koobneyn hal dhinac.
Wuxuu Soomaaliya ka sameystay saameyn siyaasadeed, dhaqaale, amni iyo bulsho.
Waxaa Muqdisho laga dhisay xarumo, waxaa la taageeray hay’ado, waxaa la tababaray ciidamo, waxaana la galay heshiisyo waaweyn oo dhaqaale.
Laakiin marxaladda hadda la joogo, su’aashu ma ahan oo keliya waxa Turkigu Soomaaliya siinayo.
Su’aashu waxay tahay waxa Turkigu ka filayo Soomaaliya mustaqbalka.
Sidoo kale waxaa muhiim ah in la isweydiiyo waxa Mareykanka, Ingiriiska, Yurub, dalalka Khaliijka iyo quwadaha kale ay ka doonayaan Soomaaliya.
Soomaaliya oo mar kale taagan meel kala guur ah
Soomaaliya waxay maanta taagan tahay meel aad uga duwan 1991.
Waxay leedahay dowlad la aqoonsan yahay, baarlamaan, maamul goboleedyo, ciidamo, hay’ado dhaqaale iyo xiriirro caalami ah.
Laakiin weli waxaa taagan su’aal weyn oo ah, ma awooddaa Soomaaliya inay si madax-bannaan u go’aansato masiirkeeda siyaasadeed, dhaqaale iyo amni?
Haddii jawaabtu noqoto haa, waxaa furmaya marxalad cusub oo Soomaaliya ay si dhab ah ugu tartami karto maalgelinta caalamka, iyadoo dowladnimadeeda ilaalinaysa.
Haddii jawaabtu noqoto maya, waxaa suuragal ah in dib loo eego qaabka Soomaaliya loo maamulayo iyo sida beesha caalamku ula macaamilayso.
Taasi waa sababta doorashada soo socota aysan u ahayn doorasho siyaasadeed oo keliya.
Waxay noqon kartaa imtixaanka lagu cabbirayo in Soomaaliya 35 sano kaddib burburkii dowladdii dhexe ay dhab ahaan gaartay marxaladdii ay adduunka ugu sheegi lahayd inay diyaar u tahay inay masiirkeeda gacmaheeda ku maamusho.
Turkiga, Mareykanka, Ingiriiska, Yurub iyo quwadaha kale ee Soomaaliya daneynaya waxay si dhow ula socdaan jawaabtaas.
Ugu dambeyn, waxa Soomaaliya u baahan tahay ma ahan in quwad shisheeye ay iyadu u go’aamiso mustaqbalkeeda, balse waa dowlad Soomaaliyeed oo awood u leh inay ka faa’iideysato danaha quwadahaas, iyadoo ilaalinaysa madax-bannaanideeda, kheyraadkeeda iyo midnimadeeda qaran.
